In dit artikel wil ik graag vertellen over het hele ontwikkelingsproces van deze stoel: hoe het idee is ontstaan, hoe hebben we dit uitgewerkt in een ontwerp en een prototype? Het uiteindelijke maakproces en eventuele aanpassingen komen ook aan bod.
Klapstoel uitgevoerd in massief berkenhout en berkenmultiplex, foto Theo Ruigrok
Werkstukken vervolgopleiding meubelmaken
In de vervolgopleiding worden vier verschillende werkstukken gemaakt:
- Een voorbeeldkastje uitgevoerd in gefineerd MDF, deurtjes met fineerwerk gemonteerd met verschillende types inboorscharnieren
- Een gereedschapskabinet met twee deuren en een lade, een combinatie van gefineerd MDF, fineerwerk en massief hout
- Een salontafel uitgevoerd in verschillende soorten rondwerk: lamineerwerk, stoomgebogen onderdelen en fineerwerk
- Een klapstoel, een in serie gemaakt werkstuk
Het achterliggende idee
Tijdens het bedenken van het programma voor de, toentertijd (2015) nieuwe, vervolgopleiding meubelmaken hebben we, Ralph Herbers en Erik Verkuil, nagedacht over de verschillende technieken die we wilden behandelen en doceren. Welke werkzaamheden we konden toepassen in de werkstukken die we wilden gaan maken in dit leerjaar.
De ideeën over het laatste werkstuk van het lesprogramma gingen richting een seriewerkstuk met een stoel als onderwerp.
Waarom seriewerk?
Bij seriewerk zijn samenwerken en het op elkaar afstemmen van de verschillende werkzaamheden en onderdelen belangrijk om tot een goed eindproduct te komen. Samenwerken en afstemmen zijn belangrijke eigenschappen waar je als meubelmaker over moet kunnen beschikken. Gedurende dit leerjaar kun je je dat eigenmaken. Denk daarbij aan contact met je leveranciers, collega’s en eventuele klanten.
De opgave van seriematig werken
Seriewerk vraagt een heel andere aanpak dan het maken van een uniek eenmalig werkstuk. De verschillende onderdelen moeten exact gelijk zijn aan elkaar. Alles valt en staat bij een goede afstemming van de verschillende onderdelen op het geheel.
Dit vraagt een grote mate van voorbereiden, doordenken, uitproberen en uitvoeren van de verschillende werkzaamheden. Hierbij maak je veelvuldig gebruik van mallen en dat vraagt om creatief en vernuftig gebruik van materiaal, gereedschappen en machines. Het maken van mallen is een belangrijk onderdeel van het meubelmaken.
Waarom een stoel?
Bij een stoel gaat het over het algemeen om meerdere exemplaren; denk bijvoorbeeld aan een eetkamertafel met bijbehorende stoelen. Daarmee is dit een uitermate geschikt werkstuk voor de opdracht van seriematig werk. De stoel is een complex werkstuk en de ultieme uitdaging voor de meubelmaker. Zie hieronder de opmerking van architect Mies van der Rohe. Een prima werkstuk dus om de vervolgopleiding meubelmaken mee af te ronden, vonden wij.
De stoel als uitdaging voor de meubelmaker
Citaat Mies van der Rohe
"De stoel is een heel moeilijk object. Iedereen die ooit geprobeerd heeft er een te maken, weet dat. Er zijn eindeloos veel mogelijkheden en problemen – de stoel moet licht zijn, hij moet sterk zijn, hij moet comfortabel zijn. Het is bijna makkelijker een wolkenkrabber te maken dan een stoel."
In de periode voorafgaand aan de stoel doceren we verschillende buigtechnieken, zoals lamineren en stoombuigen. Zodoende kunnen we de buigtechniek ook inzetten bij het ontwerp van de stoel; denk daarbij aan de ergonomie van de zitting en de rugleuning.
Waarom een klapstoel?
In dezelfde tijd dat we het vervolgleerjaar ontwikkelden, waren we ook op zoek naar stoelen voor onze kantine. Omdat we daar maar beperkte ruimte hebben, ontstond het idee om een klapstoel te ontwerpen en te maken. Een klapstoel is ingeklapt eenvoudig op te bergen. Bijvoorbeeld door de stoelen aan de muur te hangen, zoals de Shakers dat deden in hun huizen en leefruimtes. En omdat een klapstoel een nog grotere uitdaging is dan een gewone stoel...
Ontwikkeling van de klapstoel
Het ontwikkelen van een goede klapstoel heeft echter wel wat voeten in de aarde. Hij moet namelijk voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Comfortabel zitten – wat vraagt om een goede zithoek, een comfortabele zitting en rugleuning
- Eenvoudig en zo vlak mogelijk op te klappen
- Sterk en stabiel, maar ook licht zijn
- En de stoel moet er natuurlijk goed uitzien
Verschillende onderdelen van de klapstoel
Tijdens het uitwisselen van ideeën kwamen we uiteindelijk tot de volgende vorm (zie de afbeelding bovenaan dit artikel):
- Twee voorpoten scharnierend verbonden met de achterpoten: het frame
- Een blind ingefreesd scharnier dat voor- en achterpoot met elkaar verbindt
- Een gebogen zitting met twee dragers eronder, draaibaar en inklapbaar, verbonden met het frame door middel van twee RVS-buizen, nylonbussen, ringen en staf
- Twee regels die zowel de beide voorpoten als de beide achterpoten met elkaar verbinden
- Twee smalle gebogen regels als rugleuning
Samen met Sander Hendriks (voormalig docent van De Schrijn) hebben we een RVS-scharnier ontwikkeld dat in de poten kan worden ingefreesd en dat blind kan worden bevestigd.
Citaat Sander:
“Volgens mij waren wij samen aan het brainstormen over een passend scharnier dat blind bevestigd kon worden en gemakkelijk kon worden ingefreesd. Ik wist dat de firma Lamello ook scharnieren maakte, maar dan een standaard bladscharnier waarvan het blad in de vorm van een lamello gevormd was. Daar hebben we op voortgeborduurd en vrij snel is het huidige ontwerp ontstaan. Later hebben we aan het scharnier een soort stop/begrenzing toegevoegd, zodat hij een maximale openingshoek had. Na een paar proefversies was het goed.”
Sander heeft het scharnier uitgevoerd in triplex (linker afbeelding) en daarna hebben we het uit RVS-plaat laten laseren bij de firma Middendorp Metaal in Barneveld.
Na wat speurwerk op het internet hebben we de juiste RVS-buis en nylononderdelen gevonden om de zitting soepel en stabiel op en uit te kunnen klappen.
Proefmodel
Met gewone scharnieren, schroeven en klemmen hebben we een eerste proefmodel in elkaar gezet. Daardoor konden we erop zitten en zodoende de zithoek en de vorm en plaatsing van de rugleuning bepalen.
Vooral het bepalen van de vorm en de hoek van de rugleuning ten opzichte van de zitting was niet eenvoudig. Omdat ieder mens anders gebouwd is, anders zit en dus anders ondersteund moet worden, is het niet simpel om daar een universele oplossing voor te vinden. Uiteindelijk zijn we uitgekomen op een samengestelde rugleuning, opgebouwd uit twee smalle gebogen delen, beide onder een andere hoek geplaatst ten opzichte van de zitting. Door deze draaibaar te maken, konden we ze ten opzichte van elkaar en van de zitting bewegen en precies de juiste hoek bepalen.
Toen de stoel, na veel uitproberen, uiteindelijk comfortabel zat, hebben we de rugleuning vergeleken met de Tripp Trapp-kinderstoel van de firma Stokke, omdat deze ook bestaat uit twee smalle delen die onder een andere hoek verbonden zijn met het frame. Tot onze verbazing kwam deze bijna geheel overeen.
Technische tekening
De volgende stap in het proces was om een technische tekening te maken van de verschillende onderdelen, met daarin alle gegevens die nodig zijn om het ontwerp van de stoel vast te leggen en te kunnen reproduceren.
Technische tekening met voor- en zijaanzicht van de voorpoot van de klapstoel
Het maken van de stoel
De eerste keer dat we de vervolgopleiding gaven, in 2015, hebben we als ontwerpers en uitvoerders intensief met elkaar samengewerkt om het maken van de verschillende werkstukken tot een goed einde te brengen.
Wat ons opviel tijdens het werken aan de stoel is hoe belangrijk het is om echt nauwkeurig te werken bij seriewerk. Als je een uniek eenmalig werkstuk maakt, kun je altijd wel iets aanpassen als er iets verandert tijdens het werk. Bij een seriewerkstuk is dat niet mogelijk; je moet je echt aan de maat houden, anders ontstaan er later in het proces problemen die je niet meer kunt oplossen. Daarom werk je bij seriewerk veelvuldig met mallen. Mallen om aan alle onderdelen de juiste hoeken te zagen, de juiste maat te houden, groeven te frezen, etc. Goede mallen maken kost veel tijd, maar levert bij het werken in serie uiteindelijk tijd op.
De beide voor- en achterpoten en de regels en dragers onder de zitting werden uitgevoerd in massief berkenhout 33 mm. De voor- en achterpoten werden voorzien van boringen, freesgangen en groeven voor de diverse verbindingen en bevestigingen, zie de technische tekening van de voorpoot.
Aan de regels werden de pennen gezaagd op de formaatzaag. In een latere fase werden deze gefreesd op de stationaire frees of voorzien van een gat-gat-losse-penverbinding met de dominofrees. Deze keuzes werden, in overleg met de docenten, door de leerlingen zelf besproken en gemaakt.
De rugleuning werd in zijn oorspronkelijke vorm gebogen en verlijmd op een mal onder de vacuumpers. Drie lagen van 2 mm vliegtuigtriplex voor de kern, aan beide kanten bekleed met 1 mm vliegtuigtriplex. Hierdoor was het mogelijk om de nerf van de beide buitenste lagen mee te laten lopen met de lengterichting van de regels.
De zitting werd gelamineerd op een mal van 3 lagen buigtriplex van 3 mm en daarna op vorm gemaakt.
De RVS-scharnieren en -buizen, de nylonbussen en -ringetjes zijn in de loop van de jaren niet veranderd. De zitting en de rugleuning worden eigenlijk ieder jaar aangepast en verder ontwikkeld.
Samenwerken
De kern van de opleiding is onderzoek en dat vraagt een proactieve houding van de leerlingen.
De planning en verdeling van de werkzaamheden verzorgen de deelnemers aan de opleiding zelf. Dit gaat in blokken van twee weken, waarin een duo van wisselende leerlingen, in overleg met de docenten, de lessen voorbereidt. Dit vraagt om plannen en vooruitdenken.
Bij de start van de dag worden de verschillende werkzaamheden besproken en de taken verdeeld. Dit verloopt over het algemeen organisch. In de pauze is er weer overleg, wordt er gedeeld en wordt ieder bijgepraat over de verschillende handelingen en wat men daarbij is tegengekomen. Dit is een intensief, maar zeer leerzaam proces.
Klapstoel uitgewerkt in het tekenprogramma SketchUp door Roel van Eijk
Conclusie
Citaat Ralph:
“Aan het begin van het jaar is het altijd de vraag: gaan we het benodigde niveau dit jaar weer halen? Ieder jaar is door de samenstelling van de groep het jaar heel anders, worden er andere keuzes gemaakt, maar uiteindelijk wordt het benodigde niveau gehaald”.
Erik Verkuil juli 2026